Tarihi değerlendirirken bazen bugünün rahat koltuğundan geçmişin kararlarını eleştiriyoruz.
Oysa bir devlet adamının kararını anlayabilmek için önce o günün dünyasına bakmak gerekiyor.
İkinci Dünya Savaşı sırasında On İki Ada meselesi Türkiye’nin önüne birden fazla kez geldi.
Üstelik bu kez mesele yalnızca adaların kime ait olacağı değildi.
Büyük devletler, Türkiye’yi kendi saflarına çekebilmek için bu adaları bir pazarlık unsuru olarak kullanıyordu.
1941 yılında İngiltere, Türkiye’nin Almanya ile yakınlaşmasını önlemek amacıyla, Yunanistan’ın da onayını almak şartıyla bazı Ege adalarının Türkiye’ye bırakılmasını gündeme getirdi.
Aynı yıl Sovyet lideri Stalin, İngiltere Dışişleri Bakanı Eden ile görüşmesinde savaş sonrasında On İki Ada’nın Türkiye’ye verilmesini önerdi.
Fakat bu önerinin de arkasında Türkiye’nin savaş dışındaki konumunun ve İngiliz-Sovyet çıkarlarının hesabı vardı.
Almanya da boş durmuyordu. Türkiye’yi kendi yanında savaşa sokabilmek için Ege adalarından bazılarını vermeyi gündeme getirdi.
1942’de bu yöndeki girişimler tekrarlandı.
İşte İsmet İnönü’nün önündeki asıl mesele buydu.
İngilizlerin önerisine yaklaşmak, Almanya ile karşı karşıya gelme riskini; Almanların önerisini kabul etmek ise İngiltere ve Sovyetler Birliği ile ciddi bir ihtilaf yaşama ihtimalini beraberinde getiriyordu.
Üstelik bu devletlerin hiçbiri adaları Türkiye’ye karşılıksız bir armağan olarak vermiyordu.
Her biri Türkiye’nin coğrafi konumundan, askerî gücünden ve savaşın geleceğinden kendi hesabına yararlanmak istiyordu.
1943 yılında İtalya savaştan çekilince Almanya, On İki Ada’yı Türkiye’ye teslim etme önerisini yeniden gündeme getirdi.
Başbakan Şükrü Saraçoğlu, teklifin şartlarını araştırdı.
Adaların hangi koşullarda verileceğini, Türkiye’nin onları istediği gibi kullanıp kullanamayacağını ve hatta isterse İngiltere’ye devredip devredemeyeceğini öğrenmek istedi.
İnönü’nün 26 Eylül 1943 tarihli cevabı bugün hâlâ dikkat çekicidir:
“Düşündüğünüz doğrudur. Adaları kayıtsız ve şartsız kullanmak üzere alabiliriz.
Yoksa bu yüzden İngilizlerle ve Yunanlılarla ihtilafa giremeyiz.”
Bu birkaç cümle, dönemin dış politikasını anlamak açısından son derece önemlidir.
İnönü, adaların Türkiye için stratejik değerini bilmiyor değildi.
Fakat bir toprak kazanımı uğruna ülkeyi yeni bir savaşın içine sokmanın ne anlama gelebileceğini de biliyordu.
1943 Kahire görüşmelerinde İngiltere, Türkiye’nin savaşa girmesi için ısrar etti.
Türkiye ise yeterli askerî donanımı bulunmadığını ve savaşa girmenin ağır sonuçlar doğurabileceğini düşünerek temkinli davrandı.
Savaşın ardından bu kez Sovyetler Birliği’nin Kars ve Ardahan üzerindeki talepleri ve Boğazlar meselesi gündeme geldi.
Türkiye, güvenliğini sağlayabilmek için İngiltere ve ABD ile yakınlaşmaya ihtiyaç duyuyordu.
1947 Paris Barış Antlaşması ile On İki Ada Yunanistan’a bırakıldı.
Bugün geriye dönüp baktığımızda insanın aklına ister istemez şu soru geliyor:
İnönü, Almanya’nın teklifini kabul etseydi ne olacaktı?
İngiltere’nin önerisi doğrultusunda hareket etseydi Almanya’nın karşısında nasıl duracaktı?
Sovyetlerin savaş sonrası önerilerine güvenseydi bunun bedeli ne olacaktı?
Bunların hiçbirinin kesin cevabı yok. Çünkü tarih, gerçekleşmemiş ihtimaller üzerinden kesin hükümler vermeye izin vermez.
Ancak bir gerçek var: Türkiye, İkinci Dünya Savaşı gibi insanlık tarihinin en büyük felaketlerinden birinde, topraklarını ve insanlarını yeni bir savaşın yıkımından uzak tutmayı başardı.
Bugün İnönü’nün On İki Ada konusunda daha fazlasını yapıp yapamayacağını tartışabiliriz.
Fakat onu yalnızca adaların Yunanistan’a bırakılmış olması üzerinden yargılamak, o günkü uluslararası dengeleri görmezden gelmek olur.
Belki de İnönü’nün en büyük kaygısı, bir tarafın verdiği adaları alırken diğer tarafın düşmanlığını kazanmak ve Türkiye’yi büyük güçlerin hesaplaşmasının ortasında bırakmaktı.
Bazen bir devlet adamı, ülkesine toprak kazandırmak için değil, ülkesini kaybetmemek için karar verir.
Tarihi bugünden yargılamak kolaydır.
Asıl mesele, o günün şartlarında karar vermenin ne kadar zor olduğunu anlayabilmektir.