Osmanlı’dan Cumhuriyet’e, 1950’den 2070’e bir toplumsal sıçramanın hikâyesi
Bir toplumu değerlendirirken yalnızca bugüne bakmak yeterli midir?
Bence hayır.
Bazen 50 yıllık, bazen 100 yıllık, hatta 200 yıllık bir değişime bakmak gerekir.
Çünkü insanın hayatındaki gerçek ilerleme, çoğu zaman bir kuşağın değil, birkaç kuşağın yaşadığı değişimle anlaşılır.
Osmanlı’dan başlayalım.
Osmanlı’nın klasik döneminde köylünün hayatı büyük ölçüde toprağa bağlıydı. Devlet, tarımsal üretimin ve vergi düzeninin devamını istiyordu. Köylünün toprağını terk edip şehre gitmesi bazı dönemlerde sınırlandırılıyor, belirli şartlarda geri dönmesi istenebiliyordu.
Köylü toprağını işliyor, üretimini yapıyor, vergisini veriyor ve çoğunlukla doğduğu çevrede hayatını sürdürüyordu.
Cumhuriyet kurulduğunda da Türkiye’nin yaklaşık dörtte üçü köylerde yaşıyordu. Ancak artık yeni bir dönem başlıyordu. Eğitim, sağlık, ulaşım, tarımda modernleşme ve vatandaşlık hakları bakımından farklı bir toplumsal yapı kurulmaya çalışılıyordu.
Asıl büyük kırılma ise 1950’lerden sonra yaşandı.
1950: Köyden şehre ilk büyük hareket
Traktör tarıma girdi. Karayolları gelişti. Şehirlerde iş imkânları arttı. Köyde geçinemeyen veya daha iyi bir hayat arayan insanlar büyük şehirlere yöneldi.
Fakat göç eden herkes aynı durumda değildi.
Kimi köylü yoksuldu, elinde satacak bir şeyi yoktu. Şehre yalnızca emeğini götürdü. İnşaatlarda, fabrikalarda, atölyelerde çalıştı. Gecekondularda yaşadı.
Kimi orta halliydi. Bir miktar toprağını sattı, hayvanlarını elden çıkardı, birikimini şehre taşıdı.
Kimi ise varlıklıydı. Arazisini satarak, ticaret tecrübesini ve sermayesini kullanarak şehirde dükkân, işletme veya başka yatırımlar yaptı.
Aynı köyden çıkan iki insanın şehirde bambaşka hayatlar kurması işte bu yüzden şaşırtıcı değildi.
Birisi işçi oldu, diğeri işveren. Birisi kiracı kaldı, diğeri mülk sahibi oldu.
Demek ki göç, yalnızca bir yer değiştirme değil, aynı zamanda ekonomik sınıflar arasındaki hareketliliğin de bir aracıydı.
1980: Göç edenlerin çocukları başka bir hayata doğdu
1950’de köyünden ayrılan babanın veya annenin yaşadığı sıkıntıları düşünelim.
Belki okula gidememişti. Belki ömrünü ağır işlerde geçirmişti. Belki de şehre geldiğinde doğru dürüst bir evi bile yoktu.
Ama çocukları artık şehirde büyüyordu.
Okula gidiyor, meslek öğreniyor, fabrikalarda veya kamu kurumlarında çalışıyor, üniversiteye hazırlanıyordu.
İlk kuşak için büyük bir mücadele olan şehir hayatı, ikinci kuşak için bir fırsata dönüşebiliyordu.
Elbette herkes bu fırsatı yakalayamadı. Ancak köyde doğan bir çocuğun şehirde üniversite okuyabilmesi, doktor, mühendis, öğretmen veya iş insanı olabilmesi önemli bir toplumsal sıçramaydı.
Burada bir gerçeği de teslim etmek gerekiyor: 1980’lere gelindiğinde Türkiye’de kent nüfusu kırsal nüfusu aşmaya başlamıştı. Artık ülkenin toplumsal ağırlık merkezi değişiyordu.
2020: Torunların dünyası
Şimdi üçüncü kuşağa bakalım.
Dedesi köyden şehre gelmiş, babası şehirde çalışmış, kendisi ise şehirde doğmuş bir insan düşünelim.
Onun için köy çoğu zaman doğduğu yer değil, memleketidir. Yaz tatilinde gittiği, aile büyüklerini ziyaret ettiği, belki de artık çok az tanıdığı bir yerdir.
Dedesi traktör görmenin bile büyük değişim olduğu bir dünyada yaşamıştı. Torunu bilgisayar, internet, üniversite, uluslararası ticaret ve dijital mesleklerle karşı karşıya.
Bu, küçümsenecek bir değişim değildir.
Ancak burada da bir soru sormak gerekiyor: Gerçekten herkes refaha kavuştu mu?
Hayır.
Şehirde eğitimli ama işsiz gençler var. Ev sahibi olamayan milyonlar var. Asgari ücretle geçinen, hayatı boyunca kirada kalan aileler var.
Yani şehirleşme, herkese eşit refah dağıtmadı. Fakat çok geniş bir kesime, köyde önceki kuşakların sahip olmadığı yeni fırsatlar sundu.
Bir başka önemli ayrıntı da şu: Bugün Türkiye’de nüfusun yüzde 93’ünün il ve ilçe merkezlerinde yaşadığı açıklanıyor. Ancak bu rakamı doğrudan köylerin boşalmasının ölçüsü olarak kullanamayız. Çünkü büyükşehir yasalarıyla çok sayıda köyün mahalle statüsüne geçirilmesi, istatistiklerin karşılaştırılmasını da değiştirdi.
2070: Gelecekte torunlarımız bizi nasıl değerlendirecek?
Belki de asıl objektif değerlendirmeyi onlar yapacak.
Bugün bizim yoksulluk dediğimiz şey, 2070 yılında çok daha farklı bir anlam taşıyabilir.
Belki tarımda robotlar çalışacak. Belki küçük bir köyde yaşayan insan, dünyanın öbür ucundaki bir müşteriye ürün satabilecek. Belki şehirde yaşamak artık bir zorunluluk olmaktan çıkacak.
Belki de insanlar yeniden köylere dönmek isteyecek. Ama bu kez yoksulluktan kaçmak için değil, daha kaliteli bir hayat yaşamak için.
Bunlar elbette birer tahmin. Fakat gelecekte refahın ölçüsü yalnızca şehirde yaşamak olmayabilir.
Peki bütün bu değişimin kazananı kim?
Osmanlı köylüsü mü, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki köylü mü, 1950’de göç eden mi, 1980’de şehirde yetişen mi, yoksa 2020’nin torunları mı?
Bence bu sorunun cevabını tek bir kelimeyle vermek haksızlık olur.
Osmanlı köylüsü, üretimin ve toprağın içinde bir hayat sürüyordu; fakat hareket alanı sınırlıydı.
Cumhuriyet’in ilk köylüsü yeni haklara ve eğitim imkânlarına kavuşmaya başladı; ancak ekonomik imkânları hâlâ dardı.
1950’de göç eden ilk kuşak ağır bedeller ödedi. Fakat sonraki kuşaklara yeni kapılar açtı.
1980 ve 2020 kuşakları ise eğitim, meslek, ulaşım, sağlık ve iletişim bakımından çok daha geniş imkânlara sahip oldu. Bununla birlikte yeni ekonomik sorunlarla da karşılaştı.
Benim değerlendirmem şu:
Köylü açısından en büyük sıçrama, yalnızca köyden şehre taşınmak değildi. Eğitim alabilmek, meslek sahibi olmak, kendi emeğinin karşılığını alabilmek ve çocuklarına kendisinden daha iyi bir hayat bırakabilmekti.
Cumhuriyet’in getirdiği en önemli fırsatlardan biri de bu toplumsal hareketliliğin önünü açmasıydı. Ancak bunu bütün ailelerin eşit ölçüde başardığını söyleyemeyiz.
Bir insanın hayatını değerlendirirken yalnızca kendi yaşadığı yıllara bakarsak yanılabiliriz. Bazen babanın çektiği sıkıntıyı, oğlunun kazandığı imkânla; dedenin yoksulluğunu, torununun ulaştığı hayatla birlikte değerlendirmek gerekir.
Çünkü gerçek toplumsal değişim, bazen bir insanın ömrüne sığmaz.
Belki de bir ülkenin kalkınmasını ölçmenin en doğru yolu şudur: Bugünün çocuğu, dedesinden daha iyi bir hayata sahip olabiliyor mu?
İşte asıl sıçrama, asıl seviye atlama budur.
HÜSEYİN TEKİN
KÖYLÜNÜN HAYATI NE ZAMAN DEĞİŞTİ?
Mustafa Cengiz
ZİRVE TAKİBİNDE KRİTİK VİRAJ!
KADİR DAYIOĞLU
SENCER SOLAKOĞLU
Faruk Ergan
YOK ÖYLE…
Mustafa Cengiz CENK MEYDANI
KİM EV KİM, ARABA ALIYOR, RAKAMLAR NERELERE ULAŞTI?
Mustafa Göçer
(COP 31 TOPLANTISINA ÇOK GİTMEK İSTEDİM...
Ali Rıza Navruz
ESEF
AHMET KARAASLAN
İNANMAZSAN ÖLÇ
Mehmet Arpa
İyi İnsan Olmak ile Saf Olmak Arasındaki İnce Çizgi
Nilgun Batıyeli
MASUMİYET KARİNESİ