OKURYAZARIMIZ ARTTI, PEKİ OKURUMUZ NEREDE?

Bir zamanlar Yaşar Kemal’ler, Orhan Kemal’ler yetiştiren toplum, bugün neden aynı izleri bırakamıyor?

Cumhuriyet’in ilk yıllarından başlayarak 1960’lara kadar uzanan döneme baktığımızda, Türk edebiyatının ne kadar güçlü isimler yetiştirdiğini görürüz.

Mehmet Akif, Yahya Kemal, Nâzım Hikmet, Necip Fazıl, Sabahattin Ali, Reşat Nuri, Yakup Kadri, Peyami Safa, Hüseyin Rahmi, Sait Faik…

Ardından Yaşar Kemal, Orhan Kemal, Kemal Tahir, Aziz Nesin, Rıfat Ilgaz, Tarık Buğra, Fakir Baykurt…

Birbirinden farklı dünya görüşlerine sahip, hatta zaman zaman birbirlerine taban tabana zıt düşünceler taşıyan bu insanların ortak bir özelliği vardı: Yazdıklarıyla toplumun ruhuna dokunabiliyorlardı.

Onlar yalnızca roman yazmadılar. Anadolu’yu, işçiyi, köylüyü, yoksulu, zengini, adaletsizliği, aşkı, yalnızlığı ve insanın iç dünyasını anlattılar.

Okur, onların kitaplarında kendisini buldu.

Peki sonra ne oldu?

Türkiye’de nüfus arttı. Üniversiteler çoğaldı. Okuryazar sayısı yükseldi. Kitap basım imkânları gelişti. Yayınevleri çoğaldı. İletişim araçları ve kültürel imkânlar geçmişle kıyaslanamayacak ölçüde arttı.

Ama garip bir şey oldu.

Okuryazarımız arttı ama okur kültürümüz aynı oranda gelişmedi. Kitaplarımız çoğaldı ama toplumun hafızasına yerleşen romanlarımız ve şairlerimiz aynı ölçüde çoğalmadı.

Bugün bir Nâzım Hikmet’in karşısına kimi koyacağız? Bir Yaşar Kemal’in, bir Orhan Kemal’in, bir Kemal Tahir’in yerini kim dolduracak?

Elbette sonraki kuşaklarda da değerli yazarlar yetişti. Ancak bütün bir toplumun hafızasında yer edinen, farklı düşüncelerden insanları aynı eser etrafında buluşturabilen isimlerin sayısı neden bu kadar azaldı?

Bir de sinemaya ve televizyona bakalım!

Yaşar Kemal’in İnce Memed’i, Orhan Kemal’in Bereketli Topraklar Üzerinde’si, Kemal Tahir’in eserleri, Rıfat Ilgaz’ın Hababam Sınıfı…

Bu eserlerin bazıları sinemaya ve televizyona uyarlandı. Aradan yıllar geçmesine rağmen hâlâ konuşuluyor, izleniyor ve hatırlanıyor.

Tatar Ramazan’ı düşünelim.

Kerim Korcan’ın yarattığı bu karakter, Kadir İnanır’ın oyunculuğuyla sinemada öylesine güçlü bir karşılık buldu ki Tatar Ramazan yalnızca bir film kahramanı olarak kalmadı. Haksızlığa başkaldırının, mertliğin ve adalet arayışının simgelerinden biri hâline geldi.

Bugün kaç film veya dizi için aynı şeyi söyleyebiliriz?

Ekranlarımızda sayısız dizi var. Büyük bütçeler harcanıyor, oyuncular değişiyor, senaryolar yazılıyor. Fakat bunların kaçı yıllar sonra Tatar Ramazan gibi hatırlanacak? Kaçı bir karakteriyle insanların hafızasına kazınacak?

Her dönem kendi sanatçısını yetiştirir. Bunu inkâr etmiyorum. Ancak üretmekle iz bırakmak aynı şey değildir.

Bugün bir romanı alıp okuduğumuzda, onun bizi yıllarca düşündürmesini bekliyoruz. Bir filmi izlediğimizde karakterlerini unutmak istemiyoruz. Fakat çoğu zaman bir sezon izlediğimiz dizinin adını bile birkaç yıl sonra hatırlayamıyoruz.

Sorun yazarlarımızda mı, okurlarımızda mı?

Belki de ikisinde de.

Yazar, okurun yaşadığı dünyayı anlamadan onun ruhuna ulaşamaz. Okur da kendisine yeni düşünce kapıları açan eserlerle karşılaşmadan gerçek bir okuma kültürü geliştiremez.

Edebiyat yalnızca kelimeleri güzel sıralamak değildir. Bir insanın hayatına dokunabilmek, ona kendisini yeniden düşündürebilmektir.

Nâzım Hikmet’in şiirleri, Yaşar Kemal’in romanları, Orhan Kemal’in insanları, Kemal Tahir’in tarih ve toplum sorgulamaları bu yüzden hâlâ bizimle.

Belki de artık kendimize şu soruyu sormalıyız:

Biz daha çok kitap basan, daha çok yazar çıkaran bir ülke mi olduk, yoksa daha az iz bırakan bir kültüre mi dönüştük?

Çünkü bir toplumun gerçek kültürel zenginliği, kaç kitap bastığıyla değil, o kitaplardan kaçının insanlığın ortak hafızasına girebildiğiyle ölçülür.

Okuryazarımız arttı. Kitaplarımız çoğaldı. Ekranlarımız doldu. Ama bir Yaşar Kemal’in, bir Orhan Kemal’in, bir Nâzım Hikmet’in bıraktığı izi bugün nerede arayacağız?

Belki de asıl kaybımız, kitapların azalması değil; okurun ruhuna dokunabilen eserlerin azalmasıdır.