BATl TAKLİTÇİLİĞİ İLE YÖNETİM YAPISINlN BOZULMASI

BATI TAKLİTCİLİĞİYLE GELEN OSMANLI TOPLUM –YÖNETİM YAPISININ BOZULUŞUNUN BATILI YAZARLARCA DİLE GETİRİLİŞİ

Süleyman KOCABAŞ

İsmail Hami Danişment, Osmanlı’nın son dönemi ve T.C. Devleti’nin kuruluşu ve devamı yıllarında, tarih ilmi alanında kültürümüze çok değerli ve kalıcı eserler kazandırmış bir tarihçimizdir. Özellikle, iyi bir Fransızca bilmesi ve bu dilden Batı’lı yazarlar ve devlet adamlarının İslamiyet ve Türk toplum yapısının bir dönemi kapsayan (genelde Osmanlı Devletinin yükseliş dönemi) Batılı toplum yapılarından  her alanda çok daha üstün olduğunu dile getirmekten olarak şu kitapları yazmıştı: “Garp Menbalarına  Göre Eski Türk Demokrasisi”, “Garp Menbalarına Göre Eski Türk Seciye ve Ahlakı”, “Garp İlminin Kur’an-ı Kerim Hayranlığı”, “Garp Menbalarına Göre İslam Medeniyeti”.    

Danişment, “Garp Menbalarına Göre Eski Türk Seciye ve Ahlakı” isimli kitabında, kendi ifadesiyle 16. Asrın başlarında (1500’ünca yıllar) 19. Asrın (1800’lü yılların yarısı) zaman diliminde, Osmanlı toplumunun  yönetimiyle de, özellikle ahlakı ve seciyesinin (yaratılışı, huy ve karakteri)  Batılı toplumları ahlak ve seciyesinden çok daha üstün ve huzurlu bir yapılanma gösterdiğini kitabında Batılı yazar ve devlet adamlarından yaptığı alıntılarla  dile getirmiştir. Tabii ki bunlar, İslamiyet ve milletimiz için bir döneme damgasını  vuran “en iyi  ve huzurlu toplum yapılanması” olarak göğsümüzü kabartmıştır.

     Ama gelin görün ki, öyle bir zaman dilimi (genelde 1850 yıllar sonrası) gelmiştin ki, bu dönemde hem Osmanlı iyi topum  yapısı ve hem de yönetimi   tersyüz olmuş, bu sefer de “buhranlarla cebelleşen ve çürümeye  başlamış bir toplum ve yönetim yapılanmaları” ndan  bahsedilmeye başlamıştır. Tarihçi Danişment’in yanında bir çok tarihçilerimizin  de dile getirdiği üzere,  Osmanlı tarihinin 1839 – 1876 zaman dilini kapsayan ve adı “Tanzimat Dönemi”,     “çökmekte olan Osmanlı İmparatorluğunu  kurtarmak için” denilen, “yeni tanzimat (idare işlerini yeni düzene koyma) ” tan olarak, “Batı Medeniyeti taklitciliği” nin kötü etkileri bunlara sebep olarak gösterilmiştir.

      İşin asasına bakılırsa, adı geçen aynı dönem, Batı’da Reform, Rönesans, İngiliz, Amerikan ve Fransız ihtilalleri, Sanayi Devrimi vb. ile kendisini gösteren “Günümüz Batı Medeniyeti”nin de toplumlar  ve yönetimlerine, huzur  getirmekten ziyade çürüme ve yıkılış getirdiği yıllardı. Buna genelde en büyük sebep, bu medeniyetin,  “Manevi Uygarlık” kolunu ihmal ile “Maddi Uygurluk” kolu üzerine kurulması olmuştu. 

  Tanzim Dönemi ile birlikte, bizde da Batı Medeniyeti taklitçiliğinin başlaması,  Batı’daki çürümüşlük ve yıkılışı, aynen bizim bünyemize de taşımıştır. 

     Bunun belgelerini,  Batılı yazarların yazdıklarından dile getirmek üzere Danişment, kitabının sonunda “Eski Türklerle Yeni Türkler Arasındaki Farklar” başlıklı kısa kıyaslama  bölümünde genelde 1800’lü yılların ortalarına kadar iyi olan “ahlak ve seciyemiz” in  Batılılaşmanın etkisinde   nasıl bozulduğunu  Batılı yazarların kaleminden  şöyle aktarmıştır:

   “Eski Türklerin Muhteşem  Hali Artık Efsanelerde   Görülebilir”

              Henri Mathieu’nun  “La Turqule et ses Differents Peuples” isimli  iki ciltlik  1857’de Paris’te yayınlanmış kitabının  40’ı sayfasından: “Şanlar ve savaşlar sarhoşu olan, yer yüzünde yalnızca  bir tek devletin mevcut olabileceğine  ve o devletin de  İslam devleti olacağına  iman ettiği için dünyayı fethe koşan müteşebbis ve faal ırka artık hiçbir yerde  rastlanamaz. 

    Bugünkü Türkün bütün düşüncesi, çubuğunun kendisine verdiği hülyalardan ibarettir; hareketsiz yaşamaktan başka hiçbir ihtirası (tutkusu) yoktur.  Faaliyet sahası o kadar daralmıştır ki,  insan onu görünce ậdeta yürümek için yaratılmamış sanır.  Bağdaş kurarak geçirmekte olduğu bitkisel hayat  bütün azasının biçimini bozup ağırlaştırmıştır. Eski Türklerin  muhteşem hali ancak efsanelerde görülebilir.”

“Yeni Türk Eski Türkün Değerinde Değildir. Türkiye, Halk - Yönetici Tezadı ve Düşmanlığının Kendisini Gösterdiği Bir Ülke Haline Geldi”

      Edmondo de Amicis’in 1883’de Paris’te yayınlanan  “Constantinople” isimli kitabının 425 – 426 sayfalarından : “Şu noktada hemen bütün dünya müttefiktir: Yeni Türk,  eski Türkün değerinde değildir. Bizim kumaşlarımızı, her türlü refah esbabımızı  (giyeceklerimizi), ayıplarımızla kötülüklerimizi, manasızlıklarımızı benimsemiştir; fakat hislerimizle fikirlerimizi henüz kabul etmiş olmadığı için, bu yarım – yamalak imkansızlık esnasında eski Osmanlı –Türk seciyesinin  bütün iyi taraflarını kaybetmiştir. 

    Eski Türkün  Garp medeniyeti ürünü olarak  şimdilik gördüğü şeyler tembel, kabiliyetsiz, imansız, para düşkünü, Frenk taklitçisi, her türlü milli örf ve adetlerine   düşman  ve uşak ruhlu sürü sürü  memurlardan  ve atalarının pabuçları olmayacak  küstah, hayasız,  ahlaksız bir nevi şık gençlik  güruhundan ibarettir.    

      Eski Türkün nazarında medenileşmek demek, onlar gibi giyinip, onlar gibi yaşamak demektir. İşte bundan dolayı onun nazarında Frenkler gibi düşünmek, davranmak ve yaşamak demek, yalnızca kendi Müslüman vicdanlarının değil, her namuslu insan vicdanının tel’in  (protesto)     edeceği bütün hareketlerle ậdetleri hoş görmek demektir.  Bu vaziyete göre eski Türk, ‘Medeniler’ denilen yeni Türkleri herhangi bir salah  (iyilik) ve felah (kurtuluş)  yolunda diğer Müslümanlardan daha ileri gitmiş bir İslam zümresi değil, bilakis doğru yoldan sapmış, ậdeta dininden dönmüş ve milletine ihanet etmiş  mütereddi (soysuzlaymış) bir  cins  olarak görüyor demektir;  yeniliklerden çekinmekte  ve  meşum (uğursuz) neticelerine her gün şahit olduğu taraftan geldikleri  için var kuvvetiyle  ret ve defetmektedir.  Avrupa’nın her türlü teceddüt (yenilik) hareketi onun nazarında kendi seciyesiyle menfaatlerine karşı bir tecavüz (saldırı) demektir. Hükümet inkılapçı,  millet muhafazakardır; yeni fikir tohumları sert ve düz bir toprağa  düşüp kuraklıktan  mahvoluyor; devleti idare eden el  kılıcı sıkıp sallıyor, fakat namlu kabzanın içine giriyor.  İşte bundan dolayı elli senedir (1833-1883)     tecrübe edilen ıslahat hareketi henüz milletin cildine şöyle bir temastan ileri gidememiştir. İsimler değiştirilmiş,  fakat müsemmalar (adlandırılmış) olduğu gibi kalmıştır.  Yapılan çok az şey zorla yapılmış olduğu için, gavurların günden güne artan cüretkarlıklarını, devletin içine işleyen fenalıkları ve milletin bütün felaketlerini  halk işte bu ehliyetsiz  yeniliklere bağlamakta ve: 

      -‘Bizi asırlardır muzaffer edip hakimiyetimizi sağlayan kuruluşlarımızı neden  değiştirelim?  Bizim kılıç darbemize  mukavemet ( dayanacak ) edecek  kadar  kuvvet gösterememiş  kuruluşları neden kabul edelim?’ demektedir.”

Kısa  Bir Sonuç Değerlendirmesi Analizi

         Osmanlı  Tarihi  ve Medeniyeti, Ortaçağ ve Yeniçağ’da, Arap İslam Medeniyetinden sonra, Türk İslam Medeniyetinin yıldızı olmuştur. Bu yıldızlar, İslam dünyasını aydınlatmak ve huzurlu kılmakla kalmamış, aynı çağlarda karanlıklar içinde yüzen Avrupa’nın  “karanlık çağı” olan Hıristiyan  Avrupa için de bir “aydınlanma” kaynağı  olmuştur. 

     Batılı filozof ve düşünürlerin bir çoğu, kendi  yönetimleri, ahlak anlayışlarıyla  ve tatbikatlarıyla, Osmanlı düzeni,  ahlak anlayışı ve tatbikatlarıyla  karşılaştırırlarken o zamanın  şartlarına göre Osmanlılının bu hallerinin kendikilerinden  üstün olduklarını ve Avrupa’nın kurtuluşu için de böyle bir yönetim ve ahlak anlayışına sahip olması gerektiğini dile getirmişlerdir.  Bunlardan iki örnek verilecek olunursa, Fransız filozofu Voltaire ve İtalyan filozofu  Campenella’nın yazdıkları kitaplara bakmak lazımdır. 

      Voltaire, Türkçeye de çevrilen  “Türkler, Müslümanlar ve Ötekiler” isimli  kitabında, Campanella da , Türkçeye de çevrilen “Güneş Ülke” kitabında, Osmanlı’nın kendilerinden  üstün olduğunu dile getirirler. 

     Osmanlı yönetiminin, çağına göre,  kendisi de “diktatör yönetimli hem kendi Fransa’sında ve hem de Avrupa’da olmayan   demokrasiyi  savunduğu ve onu getirmenin mücadelesini verdiği”  denilen Voltaire,  dünyada en demokratik bir yönetimin  Osmanlı yönetimi olduğu hakkında kitabında şunları yazar:   “Şimdi burada bir yanlış anlayışla cenkleşmek (savaşmak) gerektiğini  duymaktayız. Türk hükümetinin saçma, münasebetsiz olduğu, ulusların mal ve canlarıyla topyekun padişahın kölesi sayıldığı iddia ediliyordu. Böyle bir idare kendiliğinden çökerdi. Türkler hür ve bağımsızdırlar. Aralarında hiçbir sınıf farkı yoktur. Yalnız devletteki görevleri dolayısıyla  birer rütbeleri olabilir…

     Sultanlar müstebit (diktatör, despot) değildir. Bütün tarihçilerimiz, Türk İmparatorluğunu  istibdada (diktatörlük ve baskı yönetimine) dayanan bir devlet olarak       göstermekle bizi çok aldatmışlardır… Savaş açmak ya da barış yapmak  için padişah sivil  ve siyasal çevrelere (bir çeşit, yönetime “kuvvetler ayrılığı” şeklinde  katılan Ordu-Yeniçerilere  ve Ulema-Osmanlı ilmiye sınıfına)  danışmak yükümlülüğünde kalır. Paşalar da taşrada alabildiğine buyuramazlar. Kentin ileri gelenleri onlar hakkında  Divan’a  rapor yazıp yakınabilirler. Türk devleti bir demokrasidir. Sultanlar,  devlet işlerinde keyiflerine  göre hareket edemezler, vergileri artıramazlar ve hazinenin parasına dokunamazlar.” (s. 88- 90)

       “İnsan hak ve hürriyetlerine  riayet ve saygının varlığı” ndan olarak da, bunların hem kendi ülkesi İtalya ve hem de  Avrupa’da olmadığı düşüncesine sahip ve bunların olmasının mücadelesini veren Campanella da  bunların yalnızca dünyada Türkiye’de olduğu hakkında kitabında şunları yazar: “ ‘Güneş Ülke’ yi (Avrupa için neden ‘Güneş Ülke?’ Çünkü o zamanlar Avrupa kötü yönetimler anlayışı ve uygulamalarıyla tam bir “Karanlık Çağı” nı yaşıyordu) yeryüzünde bulmak mümkün müdür?... Fikir hürriyetine, vicdan hürriyetine, lisan hürriyetine  ilişmeyen Türklerin varlığı, hiç olmazsa  yarın böyle bir ülkenin  var olacağını bana hissettiriyor.  Madem ki  düşünceyi zindana koymayan, hakikat sevgisini zincire vurmayan bir millet, o cesur, ậdil Türkler var; üzerinde yalnız hakikatin, adaletin ve hürriyetini hüküm sürdüğü  bir ‘Güneş Ülke’  yarın neden vücut bulmasın?” (Campanella’nın kitabından aktaran  M. Turhan Tan, Türkler İçin Söylenen Büyük Sözler, İstanbul, 1936. s. 45)

       Avrupa’da bir zamanlar gelip (1850’li yıllarda başlayarak ve artarak), Türkleri  ve Türkiye’nin “kendilerine de örnek” olarak övdükleri yönetimleri ve anlak anlayışlarına öven Avrupalıların, bu sefer de Türkler ve Türkiye’nin iyi yönetim ve ahlak anlayışlarının  bozulduğunu  yazmaya başlamaları genel anlamda  nelerden  kaynaklanıyordu? Bunlar üç madde halinde şunlardır: 

      1-Osmanlının “Bozuluşu Dönemi” nde kendisini gösteren yeni bir hizmet olayı,  Padişahların,      bu bozuluşun sebeplerini araştırmak ve çözüm yollarını bulmak  için  Osmanlı devlet adamlarından bunları izah edecek “raporlar- risaleler” ” yazmaları olmuştur.  Bunlardan birkaç örnek Koçi Bey ve Kocasekbanbaşı  adlarıyla yazdıkları risalelerinde  ana tema olarak, “Bozuluşu” un yöneticiler ve halkın  “İslam’dan uzaklaşmaktan kaynaklandığı” üzerinde durmuşlardır.      

       2-İkinci olarak,  Osmanlı Ekonomik Düzeni’ nin de gidereke  bozuluşu bu genel bozuluşu takviye etmiştir.

       3-Üçüncüsü ve en önemlilerinden  birisi de “Bozuluşlardan kurtuluş için ” denilerek 19. Yüzyılın  ortalarından itibaren “Batı taklitçiliğinin başlaması” olmuştur. 

     Günümüzde bunun “genel bir değerlendirilmesi ” yapılırken ünlü ve büyük tarihçilerimiz  ve düşünürlerimizi tarafından şu iki husus dile getirilmiştir:

        a-“Avrupa, bizim terk ettiğimizi  iyi hallerimizi  alarak, atılımlarını ve yükselişlerini yapmıştır.”

         b-“Biz ise, Avrupalıların  terk ettiklerini  alarak  batmış ve yıkılmışızdır”. 

          Bu görüşler, tabii ki bir çok yönleriyle “eleştiri konusu” olsalar de “gerçek payları” nın varlığı  hali de hiçbir zaman ihmal edilmemelidir.. 

          Bunlar, öyle veya böyle de olsa, , günümüz itibariyle “kurtuluş ve yeni atılımlar yapmak için neler yapmalıyız?” akla gelebilirse, yeni biri “Müslüman Türk Rönesansı” yapmak ihtiyacı kendisinin göstereceğinden:

Buraya kadar yazdıklarımızın ışığında,  “iyi hallerimiz” e geri dönmek yanında;

Avrupa’dan aldığımız “kötü haller” i de terk ederek, bunun yanında, yalnızca onun “ilim ve tekniğini almak” gibi “iyi halleri” ni  almamız gerçeği de istenilen  rönesansımızı takviye edeceği inancındayız. 11  Kasım 2026