İnsan neden sahip olduklarının efendisi olmaktan çıkıp onların esiri hâline gelir?
İnsanın sahip olma arzusu, sandığımız kadar yeni değildir. Bu duygu, modern hayatın icadı değil, insanın en eski reflekslerinden biridir. İlk insan için sahip olmak, hayatta kalmak demekti. Bir parça yiyecek, bir barınak, bir güvenlik alanı…
Bunlar olmadan yaşamak mümkün değildi. Bu yüzden sahip olma içgüdüsü, varoluşun temel bir parçası olarak insanın içine yerleşti. Ancak zamanla bu içgüdü yön değiştirdi. Hayatta kalmak için sahip olmak yerini, üstün olmak için sahip olmaya bıraktı. İhtiyaçların yerini arzular, arzuların yerini ise hırs aldı.
Bugün insan, çoğu zaman sahip olduklarıyla kendini tanımlıyor. “Ben kimim?” sorusunun cevabı, sessizce “Benim nelerim var?” sorusuna dönüşmüş durumda. Evler, arabalar, hesaplar, birikimler…
Bunlar artık sadece araç değil, kimliğin bir parçası hâline geliyor. İşte tam da bu noktada tehlikeli bir kırılma başlıyor. Çünkü insan sahip olduğu şeyi kaybettiğinde sadece bir eşya kaybetmiş olmuyor; kendine dair kurduğu anlamı da kaybediyor. Bu yüzden paylaşmak zor geliyor, bölüşmek tehdit gibi algılanıyor. Çünkü bilinçaltında şöyle bir korku oluşuyor: “Eğer verirsem, eksilirim. Eğer eksilirsem, yok olurum.”
Bu korkunun kökenine indiğimizde karşımıza derin bir güvensizlik çıkıyor. İnsan çoğu zaman malı sevdiği için değil, kaybetmekten korktuğu için ona sarılıyor. Yoksulluk korkusu, değersizleşme korkusu, kontrolü kaybetme korkusu…
Bunların hepsi, insanın iç dünyasında sessizce büyüyen ve zamanla davranışları şekillendiren duygular. Bu korkular arttıkça insan daha çok kontrol etmek ister. Daha çok kontrol ettikçe daha az güvenir. Daha az güvendikçe daha sertleşir. Ve bir süre sonra dışarıdan görülen şey “açgözlülük” olurken, içeride yaşanan aslında derin bir korkudur.
Modern dünya bu korkuları besleyen bir sistem üzerine kurulu gibidir. Sürekli daha fazlasını isteyen, yetinmeyi zayıflık olarak gören bir anlayış hâkimdir. İnsanlara açıkça söylenmese de sürekli şu mesaj verilir: “Ne kadar çok şeye sahipsen, o kadar değerlisin.”
Bu düşünce insanı bitmeyen bir yarışa sokar. Ancak bu yarışın ilginç bir tarafı vardır: Bir sonu yoktur. Çünkü her ulaşılan şey, bir sonraki hedefin başlangıcı olur. İnsan hiçbir zaman “yeter” diyemez. Ve ironik bir şekilde, sahip oldukça huzur bulması gereken insan, sahip oldukça daha huzursuz hâle gelir.
İnsanlık, mal ve güç uğruna yaşanan sayısız çatışmaya sahne olmuştur. Kardeşlerin birbirine düşmesi, toplumların bölünmesi, savaşların çıkması… Bunların çoğunun arkasında sahip olma hırsı vardır.
Antik dönemde yaşamış olan Diogenes, sahip olduğu her şeyi terk ederek neredeyse hiçbir şeyle yaşamayı seçmiş ve bu tercihini “Eşyalarım azaldıkça özgürlüğüm arttı” diyerek açıklamıştır. Bu söz, aslında insanın en büyük yanılgılarından birine işaret eder: Sahip olmak özgürleştirmez, çoğu zaman bağlar.
İnsan gerçekten neye sahiptir?
Doğarken hiçbir şey getirmeyen, ölürken hiçbir şey götürmeyen bir varlık için “benim” demek ne kadar gerçektir?
Bu noktada birçok düşünür, sahip olunan her şeyin aslında geçici bir emanet olduğunu söyler. Bu bakış açısı değiştiğinde insanın dünyayla ilişkisi de değişir. Hırs yerini dinginliğe, korku yerini kabullenişe bırakır. Sahip olmak bir amaç olmaktan çıkar, bir sorumluluğa dönüşür.
Ancak insan her zaman bu farkındalıkla hareket etmez. Bazen öyle anlar olur ki kişi adeta “gözünün dönmesi” denilen bir hâle girer. Bu durum, psikolojide duygusal körlük olarak ifade edilir. İnsan o anda ne empati kurabilir ne de sonuçları sağlıklı değerlendirebilir. Davranışlarını yöneten şey artık akıl değil, yoğun duygulardır. Bu hâlin arkasında çoğu zaman birikmiş öfke, yoğun stres, tehdit algısı ve kimlik kaybı korkusu bulunur. İnsan kendini tehdit altında hissettiğinde, en ilkel savunma mekanizmalarına döner. Bu da onu, aslında olmak istemediği birine dönüştürebilir.
Bütün bu tabloya baktığımızda şu soruyla karşı karşıya kalırız: İnsan gerçekten mal mı biriktirir, yoksa anlam mı arar?
Belki de mesele tam olarak buradadır. İnsan aslında anlam arayan bir varlıktır. Ancak anlam bulamadığında, onun yerine maddi şeyleri koyar. Para, mülk, statü…
Bunlar çoğu zaman içsel bir boşluğun yerini doldurmak için kullanılır. İçi dolu olan insan paylaşabilir, çünkü eksilmeyeceğini bilir. Ama içi boş olan insan tutunacak bir şey arar ve o şeyi kaybetmemek için her şeyi göze alabilir.
Bu noktada mesele başkalarını yargılamak değil, kendimize dönmektir. Çünkü her insanın içinde bu potansiyel vardır. Her insan, şartlar oluştuğunda sahip olduklarına gereğinden fazla anlam yükleyebilir.
Bu yüzden asıl sorular şunlar:
Sahip olduklarımız bizi mi tanımlar, yoksa biz mi onlara anlam veririz? Kaybetme ihtimali bizi neden bu kadar korkutur? Paylaşmak neden zor gelir? Ve en önemlisi, eğer bir gün elimizdekilerin hepsi giderse, geriye gerçekten ne kalır?
İnsan belki de hayatı boyunca bu soruların cevabını arar. Ama şu gerçek değişmez: Sahip olduklarımız arttıkça değil, onlara bağımlılığımız azaldıkça özgürleşiriz. Çünkü asıl zenginlik, çok şeye sahip olmak değil, az şeye ihtiyaç duymaktır. Ve belki de insanı insan yapan şey, biriktirdikleri değil, gerektiğinde vazgeçebildikleridir.