Bir insanın gerçek yüzünü görmek için onunla yıllarca vakit geçirmek gerektiğini düşünürüz. Oysa bazen bir insanı tanımak için söylediklerinden çok, hangi cümleleri tekrar tekrar kullandığına dikkat etmek yeterlidir.
Çünkü insan, farkında olmadan kendisini ele verir.
Korkularını, yaralarını, özgüvenini, beklentilerini ve geçmişte yaşadığı hayal kırıklıklarını… Bunların hepsi zamanla konuşma biçimine sızar. İnsan çoğu zaman hayat hikâyesini oturup anlatmaz. Fakat bazı cümleleri, o hikâyenin küçük parçalarını sürekli olarak dışarı taşır.
Örneğin bazı insanlar vardır; konuşmalarının arasında sürekli aynı cümle dolaşır:
“Bu devirde kimseye güven olmaz.”
Bir kez söylenmesi elbette bir anlam ifade etmeyebilir. Fakat bu cümle sürekli tekrarlanıyorsa, orada yalnızca bir düşünceden değil, geçmişten gelen bir deneyimden söz etmek mümkündür.
Belki aldatılmıştır.
Belki kandırılmıştır.
Belki dost bildiği biri tarafından yarı yolda bırakılmıştır.
Belki de güvendiği bir insan, güven duygusunu ciddi biçimde sarsmıştır.
Zihin yaşadığı acılardan sonra kendisini korumaya çalışır. İnsan bir kez ağır bir hayal kırıklığı yaşadığında, benzer bir durumun tekrar yaşanmaması için daha dikkatli olmaya başlar.
Bu nedenle insan en çok yaralandığı yere dikkat kesilir.
Bir başka cümle ise şudur:
“Galiba ben yanlış anladım.”
“Belki de ben karıştırdım.”
“Tam emin değilim.”
Bu ifadeler dışarıdan bakıldığında özgüvensizlik gibi görünebilir. Ancak bazen meselenin kaynağı özgüven eksikliği değil, yıllar boyunca değersizleştirilmiş olmaktır.
Çocukluğunda düşünceleri sürekli düzeltilen, söyledikleri küçümsenen, yaptığı her şey eleştirilen bir insan zamanla kendi düşüncelerinden şüphe etmeyi öğrenebilir.
Yetişkin olduğunda da bunun izlerini taşıyabilir.
Bir fikrini söylerken bile geri çekilebilir. Kendi düşüncesinin arkasında durmak yerine hemen bir çıkış kapısı bırakabilir:
“Belki de ben yanlış biliyorumdur.”
Çünkü insanın kendisine olan güveni de tıpkı diğer duygular gibi yaşadıklarıyla şekillenir.
Bir başka grup insan ise neredeyse her durumda aynı cümleleri kullanır:
“Sorun değil.”
“Boş ver.”
“Takılma ona.”
Gerçekten sorun olmadığı için söyleyenleri ayrı tutmak gerekir. Burada dikkat edilmesi gereken, bu cümlelerin sürekli bir savunma mekanizmasına dönüşmesidir.
Çünkü bazı insanlar duygularını anlatmaktan yorulmuştur.
Bir zamanlar kırıldıklarını söylemişlerdir; “abartıyorsun” denilmiştir.
Üzüldüklerini anlatmışlardır; “çok hassassın” denilmiştir.
Canlarının yandığını dile getirmişlerdir; “takma kafana” cevabını almışlardır.
Bir süre sonra insan anlatmaktan vazgeçer.
Ve “Sorun değil” cümlesi, gerçek bir kabullenişten çok bir duygusal kalkan haline gelir.
Aslında sorun vardır.
Fakat anlatacak güç kalmamıştır.
Bazı insanların sık kullandığı bir başka ifade de şudur:
“Sence ne yapmalıyım?”
“Sen olsan ne yapardın?”
“Sence doğru olan ne?”
Elbette fikir almak hayatın doğal bir parçasıdır. Ancak sürekli başkalarının onayına ihtiyaç duymak, bazen geçmişten gelen bir karar verme korkusunun işareti olabilir.
Geçmişte verdiği kararlar nedeniyle ağır biçimde eleştirilen bir insan, zamanla kendi kararlarına güvenmemeye başlayabilir.
Ailesi tarafından, eşi tarafından ya da çevresi tarafından sürekli sorgulanan kişi, kendi hayatının direksiyonunu başkasına bırakabilir.
Bu nedenle sürekli birilerine danışır.
Birilerinin “doğru” demesine ihtiyaç duyar.
Çünkü yanlış yapmaktan korkar.
Oysa bir insana sürekli hazır cevaplar vermek, onu her zaman güçlendirmez. Bazen asıl yardım, onun yerine karar vermek değil, kendi kararını verebilmesine destek olmaktır.
Bir de ilişkilerinde sürekli güvence arayan insanlar vardır:
“Seni kırmadım değil mi?”
“Beni yanlış anlamadın değil mi?”
“Aramızda bir sorun yok değil mi?”
Bu insanların tamamını güvensiz veya sorunlu olarak değerlendirmek doğru değildir. Çoğu zaman tam tersine, karşısındaki insana fazlasıyla değer veren insanlardır.
Fakat geçmişte değer verdikleri insanları kaybetmiş olabilirler.
Terk edilmiş, yanlış anlaşılmış, haksızlığa uğramış veya hiçbir açıklama yapılmadan bir ilişkinin sona ermesine maruz kalmış olabilirler.
Bu nedenle sevdikleri insanı kaybetme ihtimali, onlar için diğer insanlardan daha büyük bir korku yaratabilir.
Sordukları cümle aslında bazen şudur:
“Beni bırakmayacaksın, değil mi?”
İşte insanın kullandığı cümleler tam da burada önem kazanır.
Çünkü geçmişte yaşananların tamamı büyük ve dramatik olaylardan ibaret değildir. Bazen insanın içinde taşıdığı yara, her gün tekrar ettiği sıradan bir cümlenin içine gizlenmiştir.
Üstelik farkında olmadan aynı döngüleri yeniden yaşayabilir.
Aynı tür ilişkiler…
Aynı tartışmalar…
Aynı hayal kırıklıkları…
Aynı korkular…
Sonra dönüp şu soruyu sorar:
“Neden hep benim başıma geliyor?”
Belki de cevap, yaşanan olayların kendisinden çok, o olaylara karşı geliştirdiğimiz görünmez tepkilerde saklıdır.
İnsan fark etmediği yaralarını hayatının farklı alanlarında tekrar tekrar taşıyabilir.
Bu yüzden zaman zaman başkalarını değil, kendimizi dinlememiz gerekir.
Son bir ayı düşünelim.
En çok hangi cümleyi kullandık?
“Kimseye güven olmaz” mı?
“Sorun değil” mi?
“Ben yanlış anlamışımdır” mı?
“Sence ne yapmalıyım?” mı?
Yoksa sürekli başkalarının bizi yanlış anlayıp anlamadığını mı kontrol ediyoruz?
Belki de o cümleyi ilk kez farklı bir gözle değerlendirmek gerekiyor.
Kendimize şu soruyu sormak:
“Ben bunu neden bu kadar çok söylüyorum?”
Çünkü bazen bir insanın kendisini tanıması, başkalarını analiz etmekten değil, kendi kelimelerini fark etmekten geçer.
İnsan bazen hayat hikâyesini anlatmaz.
Sadece bir cümleyi tekrar eder.
Fakat o tek cümlenin içinde, koca bir hayat saklı olabilir.
Ve insanın gerçek dönüşümü, başkalarını anlamaya başladığı gün değil; kendisini gerçekten fark ettiği gün başlar.