İLKSÖZ
Azerbaycan Devleti ve Halkı, 1991 yılı 18 Ekim’de Sovyetlerden ayrılarak bağımsızlığını ilan ettiği günden 44 günlük savaşla zafere ulaşana kadar dönemin en çalkantılı, buhranlı, kıtlık ve mücadele lerle dolu zaman zarfını yaşadı ve tarihe kazınan ağır tecrübeler edindi.
1990 yılı 20 Ocakla başlayan ba ğımsızlık mücadelesi 1. Karabağ Savaşına dönüştü.
1988 yılının 17 Kasım’ında başlayıp 5 Aralığına kadar devam eden “Tophane Koru Ormanı’nın” Ermenilerce yakılıp tahrip edilmesi ile oluşan Meydan Harekatı başladı.
Dönemin Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cum huriyeti’nin Karabağ Özerk Vilayeti’ndeki Şuşa Şehri’ne ait Tophane, azametli, Endermik Çınar, Palamut ağaçları ve nadir bitki örtüsü ile zengin orman, Ermeniler tarafından yakılmaya başlandı. İşgalci
Ermeniler bu doğa harikası servetimizi yağmalıyor, ormanlarımızı kesip ağaçlarımızı çalıyorlardı.
Tophane’den 2.000'den fazla meşe ve diğer değerli ağaçlar kesilerek Ermenistan'a taşındı. Şuşa'nın Çıdır Ovası'nda,Tophane Orman Koruma Bölgesi’nde, ormanın en yüksek kısmında, "Ağzı Yastı Kaha " denilen yerin
önünde, geniş bir ova açıldı ve burada çeşitli değerliağaçlar kesilerek inşaat işlerinde kullanıldı.
28 yıl 7 ay kadar işgal altında olan Tophane Ormanı, neredeyse tamamen tahrip edildi, bitki örtü sü ve hayvan yaşamı yok edildi. Bu saldırıya karşı Azerbaycan Halkı, meydanları doldurarak Sovyet Yönetimi’ne itiraz mitingleri düzenlediler. Halk, üç esas talebini Sovyet Yönetimi Kuruluna iletti:
1-Tophane Ormanı’nın ormansızlaştırılmasına son verin.
2-Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi’nde cumhuriyet hükümetinin yetkilerini geri verin.
3-Karabağ meselesini SSCB Yüksek Kurulunun bir sonraki oturumunda görüşün, aksi takdirde milletvekillerimiz Cumhuriyete geri dönmeyeceklerdir.
Bu talepleri Merkezi Komisyona ileten halk beklediği cevabı alamadı, aksine M.Gorbaçov’un ilgisiz yaklaşım sergilediğini üzülerek öğrendi.
Peki, bu orman yakma eylemi nerden çıktı?
Şahsi fikrim: Sovyetler kurulduğundan beri Ermenistan adlı uy durma cumhuriyet bir gün mutlaka Karabağ için hak iddiasına kalkışacağını hedeflemişti. Çünkü 1. Pet ro’nun onlara Azerbaycan’dan kopararak hediye etti
ği toprak parçası yetmiyordu. Daha fazla, toprak isti yorlardı.
Madem 1. Petro, Azerbaycan’dan toprak çalıp bunlara cumhuriyet kurdurmuşsa, Karabağ da onların hakkıydı. Böyle düşünerek Azerbaycan’da doğup büyüyen, Azerbaycan’ın ekmeği, suyu ile geçinen Ermenilerden meğer düzenli şekilde haraç alıp Sovyetlerin dağılacağı güne hazırlık yapıyor ve örgütleni yorlardı.
Çok gizli tuttukları bu haraç toplama sistemini 70 yıl devam ettirmiş, Azerbaycan halkına “iyi niyet li” görünmek için Azerbaycanlıların erkek çocuklarına kirve bile olmuş, ocağımızın başına kadar sızmışlardı. Haraç vermeyen bir iki Ermeni belki olmuştu,
onları da “hain” damgası ile öldürmüşler, AzerbaycanAdli vakasına “faili meçhul” dosyası olarak, ölüm nedeni belirsiz olay gibi kayda geçmişlerdi.
Sovyet Cumhuriyetleri 70 yıllık birlik beraberlik mekanizması içinde Komünizm hülyaları ile kandırılırken, bu kinli Ermeniler Türk düşmanlığını kalplerinde gizli tutarak, el altından hiç boş durmadan ekonomik güç birikimi ile meşgul olmuşlardı.
1980 lerin sonuna doğru M. Gorbaçov’un “yeniden yapılandırma,” “Şeffaflık” prensipleri çerçevesinde Sovyet düzenini esnetme girişimleri başlar başlamaz Ermeni lobisi “O gün bu gündür” diyerek Ka rabağ iddialarını eyleme geçirmeye başladılar.
Tophane Ormanı’ndan önce, aslında Ermenistan sınırına yakın Azerbaycan köylerine baskınlar düzenleyerek köy ahalisini rencide etmeye, tecavüzlerle, işkencelerle Azerbaycan Devleti’ni çatışma ortamına sürükleyip, kışkırtmaya kalkıştılar. Bu vah şetlerinin dozunu artırarak Tophane Koru Ormanı’nı da yaktılar.
17 Kasım 1988'de, Azerbaycan Halkı, TophaneOrmanı’nın ormansızlaştırılması ve Azerbaycan SSCB’nin sosyal politikasına karşı, Bakü'nün ana meydanı olan Azatlık Meydanı’nda (eski adıyla Lenin
Meydanı) bir miting düzenledi. Halk harekâtı, Bakü'nün en büyük meydanında yüz binlerce insanın katılmasıyla başladı. Tophane Ormanı ile bağlantılı olarak başlayan 1988 Meydan olayları, daha sonra Azerbaycan Milli Kurtuluş Hareketi'ne dönüştü.
1990 yılına kadar devam eden bu harekâtlar dan rahatsız olan M. Gorbaçov, Azerbaycan’ı, Sovyet Ordusu’nu gönderip ülkede Olağanüstü Hal ilan et mekle tehdit etti. Halk ise bu tehdide daha cesur di rayetle karşılık vererek taleplerinden asla geri adım atmayacaklarını bildirdi. Bu duruma kendince “tedbir” almaya çalışan Gorbaçov, 1990 Yılı’nın 19 Ocağını 20 sine bağlayan gece saatlerinde Bakü’de Kızıl Ordu Tankları’nı yürüttü.
Kanlı Ocak veya 20 Ocak trajedisi, diğer adıyla 20 Ocak Bakü Trajedisi, 19-20 Ocak 1990 gecesi, saat 23.30’da, Sovyet Birlikleri, SSCB Anayasası'nın 14. maddesinin 119. fıkrası uyarınca, siyasi muhalefet temsilcileri tarafından düzenlendi. Kitlesel ayaklan maları önlemek amacıyla, SSCB Yüksek Kurulu Başkanlık Divanı'nın "Bakü Şehrinde Olağanüstü Hal İlanı" Kararnamesi doğrultusunda Bakü'ye girdi. Cumhuriyetteki istikrarsızlık dönemi, öncelikle Ermenistan ve Azerbaycan arasında Karabağ üze
rindeki toprak anlaşmazlığıyla ilişkilendirildi. Bu durum, bölgede etnofobi tezahürleri de dâhil olmak üzere kontrol edilemez durumların ortaya çıkmasına yol açtı. Temmuz 1989'da Azerbaycan Halk Cephesi
Siyasi Örgütü, Azerbaycan Milli Hareketi’nin lideri oldu.
Bu arka plan karşısında, 1990 yılının Ocak Ayı’nın başlarında ve ortalarında, Bakü'deki komünist hükümete karşı ülkede kitlesel gösteriler düzenlendi ve bu gösteriler Ermeniler ile Azerbaycanlılar arasında çatışmalara dönüştü. O dönemde Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulu Başkanı olan Ayaz Mutallibov'un 25 Aralık 1989'da yazdığı anılarına göre, Cumhuriyet Komünist Partisi Merkez Komitesi Bi rinci Sekreteri Abdurahman Vezirov onu aradı:
"Bana bir felaketin yaklaştığını ve Moskova'dan yardım istememiz gerektiğini söyledi. İçişleri Bakanlığı'nın miğfer ve coplarıyla donatılmış kendi iç birliklerimiz yoktu. Onlar sadece Moskova'dan gelen emirleri yerine getiriyorlardı. İçişleri Bakanlığı ve Bakanlar Kurulu'ndan asker göndermelerini istedik, aksi takdirde büyük bir felaket yaşanabilirdi."
SSCB Komünist Partisi Genel Sekreteri Mihail Gorbaçov ve Savunma Bakanı Dimitri Yazov, Azerbaycan Bağımsızlık Hareketi’nin Sovyet Azerbaycan Hükümeti’ni devirme girişimlerini önlemek için sıkıyönetimin gerekli olduğunu savundular. Sovyet birlikleri geldiğinde, Halk Cephesi zaten ülkenin birçok bölgesini fiilen kontrol altına almıştı. Olağanüstü hal ilan edildiğinde 82 kişi ölmüş ve 21 kişi yaralanmıştı.
20 Ocak'ta ilan edilen olağanüstü halin ardından ve sonraki günlerde 21 kişi daha hayatını kaybetti. Bu elim olaylardan sonra Azerbaycan Halkı daha da cesaretlenerek değil geri atmak, tam bağımsızlık şiarları ile meydanlara koştu. 1988-1991 Ulusal Kur
tuluş Hareketi, Azerbaycan'da Bağımsızlık Yasası'nın (18 Ekim 1991) kabul edilmesiyle sonuçlandı ve Azerbaycan ikinci kez dünyaya bağımsız bir devlet olarak varlığını ilan etti. Sovyetlerden ayrılan Azerbaycan yepyeni bir devlet olmanın tüm sorumluluğu ile adeta yeni ayak açıp yürümeye başlayan çocuk gibi devletçiliğin tüm gereksinimlerini sil baştan tesis etmeye koyuldu. Bu sırada Karabağ münakaşası da gerçek bir savaşa dönüşerek resmen Ermenistan’la Azerbaycan arasında ağır çatışmalarla devam ediyordu. 1.Karabağ Savaşı 1994 yılı Mayıs Ayı’na kadar devam etti ve Rusya’nın arabuluculuğu ile ateşkes imzalandı. Fakat ateşkes resmi protokole yürürlüğe girmesine rağmen çatışmalar 1998 yılına kadar devam etti. 1988-1994 yılları arasında süren ilk Karabağ Savaşı, yaklaşık otuz bin can kaybına ve yüz binlerce mülteciye yol açtı. 1993 yılına gelindiğinde, Ermenistan Dağlık Karabağ'ın kontrolünü ele geçirmiş ve Azerbaycan'ın coğrafi alanının %20'sini işgal etmişti. 1994'te Rusya, Bişkek Protokolü olarak bilinen bir ateşkes anlaşmasına aracılık ederek, Hankendi’nde (44 günlük savaşa kadar adı Stepanakert) kendi kendini ilan eden bir hükümetle fiilen bağımsız kalanancak Er menistan ile yakın ekonomik, siyasi ve askeri bağlara büyük ölçüde bağımlı olan Dağlık Karabağ'ı bıraktı.1994 yılında karşılıklı olarak kabul edilen ve Eylül 2020'ye kadar resmen yürürlükte kalan ateşkes anlaşmasından bu yana, Ermeni birlikleri tacizlere devam ederek topçu ateşi ve özel operasyon faaliyetlerini sürdürerek aralıklı çatışmalara yol açtı. Nisan 2016 başlarında, 1994'ten bu yana en yoğun çatışmalar yaşandı ve ayrılık hattı boyunca onlarca şehit verdik.
Bu kitabımda 44 günlük savaşta Karabağ uğruna nice kahramanlılar ve şecaatler gösteren, des tanlara, romanlara konu olacak olağanüstü başarılar gösterip şahadete yürüyen Vatan evlatları hakkında her birine özel hikâye yazmak isterdim. Ama onların ailesi ile görüşüp bizzat kendilerinin anlatmalarını daha doğru bulduğumdan yaratıcılık tahayyülümü onlarla görüşüp konuştuktan sonra dillendirmeye karar verdim.
Bu kitabımdaki Gazi Gülperi kahramanımız hakkındaki hikâyeyi bizzat kendi ağzından yaşadıklarını dinleyerek yazdım. Vatanına gönüllü hemşirelik etmeye giden o kadın benim. O hikâyede geçen her şey, tamamen kendim yaşadığım süreçti.
Azerbaycan nice kahraman ve yiğit evlat yetiştirmiş Mübariz gibi, Polat Heşimov gibi, saymakla ve yazmakla bitmez. Hepsi aslan yürekli, korkusuz ve çok gençlerdi. Ölümün gözüne dik bakarak düşmanı bin pişman ettiler. Öyle ki, mühimmatlarını, araçla
Karabağ Azerbaycan’dır rını bırakıp kaçacak kadar, kim bilir ne rezaletle kaçtılar.
Azerbaycan askeri o kadar düşman aracı ve mühimmatını ganimeti topladı ki, şanlı zafer askeri töreninde büyük devasa levhayı Ermeni araç plakaları ile süslemiş ve “savaş ganimeti” diye törende tüm dünyaya nümayiş ettirdik. Azerbaycan halkı böyle
kahramanlar yetiştirir işte. 44 günlük savaş günlerinde en çok sevindiğim durum, Azerbaycan’da her şehirde, her ilde, her sokakta, her büyük- küçük, resmi- gayrı resmi bina ve evlerin duvarları Türkiye–Azerbaycan deva bayrakları ile donatılmış olması idi.
Bu görüntü öyle bir huzur veriyordu ki, tarifsiz mutluluk gibi. Çocuklarıma çok güzel kardeşlik, birlik ve milli beraberlik örneği olduğu için ve buna nail ola bildiğim için hadsiz mutluluk duydum. Çocuklarımın savaş atmosferini yaşayarak
Türk olmanın nasıl bir kıvanç yarattığını hissetmelerini sağlaya bildiğim için Allaha binlerce şükrettim.
Mili birlik ve beraberlik ortamında savaşın nasıl kısa sürede zafere dönüştüğünü çocuklarımla birlikte yaşamak bu dünyadaki en büyük onurdur bence. Gazi Mustafa Kemal’in; “ Muhtaç olduğun kudret damarlarındaki asil kanda mevcuttur.” Sözünü, gerçek bir savaşta yaşamak güzel bir nasiptir.
Vüsale Ali
ARAŞTIRMACIYAZAR
Ali İhsan Öztürk
AHISKA BİN GÜLDÜ, GİTTİ… İSTANBUL’UN KİLİDİ GİTTİ!
Mustafa Cengiz
KAYSERİSPOR İÇİN “PAMUK ELLER CEBE BEYLER!...”
Ali Rıza Navruz
F I S I L T I...
HÜSEYİN TEKİN
HER ŞEYİN CEVABI NEDEN REİS?
KADİR DAYIOĞLU
ERCİYES ÜNİVERSİTESİ (ERÜ)
VÜSELA ALİ-İLETİŞİM(SİZLİK)
KARABAĞ AZERBAYCAN’DIR-2
Mustafa Cengiz CENK MEYDANI
HASTA OLMAK İSTEMİYORSAN, ÇÖZÜM BASİT!
Mehmet Arpa
Sarsılmaz Bir İtibarın Temeli...
AHMET KARAASLAN
İNERSEN...
OZAN DERVİŞ/ İSMAİL KOÇAK
ÇOK BOZULDU BU İNSANLARIN DÜZENİ