BATI TAKLİTCİLİĞİYLE GELEN OSMANLI TOPLUM –YÖNETİM YAPISININ BOZULUŞUNUN BATILI YAZARLARCA DİLE GETİRİLİŞİ
Süleyman KOCABAŞ
İsmail Hami Danişment, Osmanlı’nın son dönemi ve T.C. Devleti’nin kuruluşu ve devamı yıllarında, tarih ilmi alanında kültürümüze çok değerli ve kalıcı eserler kazandırmış bir tarihçimizdir. Özellikle, iyi bir Fransızca bilmesi ve bu dilden Batı’lı yazarlar ve devlet adamlarının İslamiyet ve Türk toplum yapısının bir dönemi kapsayan (genelde Osmanlı Devletinin yükseliş dönemi) Batılı toplum yapılarından her alanda çok daha üstün olduğunu dile getirmekten olarak şu kitapları yazmıştı: “Garp Menbalarına Göre Eski Türk Demokrasisi”, “Garp Menbalarına Göre Eski Türk Seciye ve Ahlakı”, “Garp İlminin Kur’an-ı Kerim Hayranlığı”, “Garp Menbalarına Göre İslam Medeniyeti”.
Danişment, “Garp Menbalarına Göre Eski Türk Seciye ve Ahlakı” isimli kitabında, kendi ifadesiyle 16. Asrın başlarında (1500’ünca yıllar) 19. Asrın (1800’lü yılların yarısı) zaman diliminde, Osmanlı toplumunun yönetimiyle de, özellikle ahlakı ve seciyesinin (yaratılışı, huy ve karakteri) Batılı toplumları ahlak ve seciyesinden çok daha üstün ve huzurlu bir yapılanma gösterdiğini kitabında Batılı yazar ve devlet adamlarından yaptığı alıntılarla dile getirmiştir. Tabii ki bunlar, İslamiyet ve milletimiz için bir döneme damgasını vuran “en iyi ve huzurlu toplum yapılanması” olarak göğsümüzü kabartmıştır.
Ama gelin görün ki, öyle bir zaman dilimi (genelde 1850 yıllar sonrası) gelmiştin ki, bu dönemde hem Osmanlı iyi topum yapısı ve hem de yönetimi tersyüz olmuş, bu sefer de “buhranlarla cebelleşen ve çürümeye başlamış bir toplum ve yönetim yapılanmaları” ndan bahsedilmeye başlamıştır. Tarihçi Danişment’in yanında bir çok tarihçilerimizin de dile getirdiği üzere, Osmanlı tarihinin 1839 – 1876 zaman dilini kapsayan ve adı “Tanzimat Dönemi”, “çökmekte olan Osmanlı İmparatorluğunu kurtarmak için” denilen, “yeni tanzimat (idare işlerini yeni düzene koyma) ” tan olarak, “Batı Medeniyeti taklitciliği” nin kötü etkileri bunlara sebep olarak gösterilmiştir.
İşin asasına bakılırsa, adı geçen aynı dönem, Batı’da Reform, Rönesans, İngiliz, Amerikan ve Fransız ihtilalleri, Sanayi Devrimi vb. ile kendisini gösteren “Günümüz Batı Medeniyeti”nin de toplumlar ve yönetimlerine, huzur getirmekten ziyade çürüme ve yıkılış getirdiği yıllardı. Buna genelde en büyük sebep, bu medeniyetin, “Manevi Uygarlık” kolunu ihmal ile “Maddi Uygurluk” kolu üzerine kurulması olmuştu.
Tanzim Dönemi ile birlikte, bizde da Batı Medeniyeti taklitçiliğinin başlaması, Batı’daki çürümüşlük ve yıkılışı, aynen bizim bünyemize de taşımıştır.
Bunun belgelerini, Batılı yazarların yazdıklarından dile getirmek üzere Danişment, kitabının sonunda “Eski Türklerle Yeni Türkler Arasındaki Farklar” başlıklı kısa kıyaslama bölümünde genelde 1800’lü yılların ortalarına kadar iyi olan “ahlak ve seciyemiz” in Batılılaşmanın etkisinde nasıl bozulduğunu Batılı yazarların kaleminden şöyle aktarmıştır:
“Eski Türklerin Muhteşem Hali Artık Efsanelerde Görülebilir”
Henri Mathieu’nun “La Turqule et ses Differents Peuples” isimli iki ciltlik 1857’de Paris’te yayınlanmış kitabının 40’ı sayfasından: “Şanlar ve savaşlar sarhoşu olan, yer yüzünde yalnızca bir tek devletin mevcut olabileceğine ve o devletin de İslam devleti olacağına iman ettiği için dünyayı fethe koşan müteşebbis ve faal ırka artık hiçbir yerde rastlanamaz.
Bugünkü Türkün bütün düşüncesi, çubuğunun kendisine verdiği hülyalardan ibarettir; hareketsiz yaşamaktan başka hiçbir ihtirası (tutkusu) yoktur. Faaliyet sahası o kadar daralmıştır ki, insan onu görünce ậdeta yürümek için yaratılmamış sanır. Bağdaş kurarak geçirmekte olduğu bitkisel hayat bütün azasının biçimini bozup ağırlaştırmıştır. Eski Türklerin muhteşem hali ancak efsanelerde görülebilir.”
“Yeni Türk Eski Türkün Değerinde Değildir. Türkiye, Halk - Yönetici Tezadı ve Düşmanlığının Kendisini Gösterdiği Bir Ülke Haline Geldi”
Edmondo de Amicis’in 1883’de Paris’te yayınlanan “Constantinople” isimli kitabının 425 – 426 sayfalarından : “Şu noktada hemen bütün dünya müttefiktir: Yeni Türk, eski Türkün değerinde değildir. Bizim kumaşlarımızı, her türlü refah esbabımızı (giyeceklerimizi), ayıplarımızla kötülüklerimizi, manasızlıklarımızı benimsemiştir; fakat hislerimizle fikirlerimizi henüz kabul etmiş olmadığı için, bu yarım – yamalak imkansızlık esnasında eski Osmanlı –Türk seciyesinin bütün iyi taraflarını kaybetmiştir.
Eski Türkün Garp medeniyeti ürünü olarak şimdilik gördüğü şeyler tembel, kabiliyetsiz, imansız, para düşkünü, Frenk taklitçisi, her türlü milli örf ve adetlerine düşman ve uşak ruhlu sürü sürü memurlardan ve atalarının pabuçları olmayacak küstah, hayasız, ahlaksız bir nevi şık gençlik güruhundan ibarettir.
Eski Türkün nazarında medenileşmek demek, onlar gibi giyinip, onlar gibi yaşamak demektir. İşte bundan dolayı onun nazarında Frenkler gibi düşünmek, davranmak ve yaşamak demek, yalnızca kendi Müslüman vicdanlarının değil, her namuslu insan vicdanının tel’in (protesto) edeceği bütün hareketlerle ậdetleri hoş görmek demektir. Bu vaziyete göre eski Türk, ‘Medeniler’ denilen yeni Türkleri herhangi bir salah (iyilik) ve felah (kurtuluş) yolunda diğer Müslümanlardan daha ileri gitmiş bir İslam zümresi değil, bilakis doğru yoldan sapmış, ậdeta dininden dönmüş ve milletine ihanet etmiş mütereddi (soysuzlaymış) bir cins olarak görüyor demektir; yeniliklerden çekinmekte ve meşum (uğursuz) neticelerine her gün şahit olduğu taraftan geldikleri için var kuvvetiyle ret ve defetmektedir. Avrupa’nın her türlü teceddüt (yenilik) hareketi onun nazarında kendi seciyesiyle menfaatlerine karşı bir tecavüz (saldırı) demektir. Hükümet inkılapçı, millet muhafazakardır; yeni fikir tohumları sert ve düz bir toprağa düşüp kuraklıktan mahvoluyor; devleti idare eden el kılıcı sıkıp sallıyor, fakat namlu kabzanın içine giriyor. İşte bundan dolayı elli senedir (1833-1883) tecrübe edilen ıslahat hareketi henüz milletin cildine şöyle bir temastan ileri gidememiştir. İsimler değiştirilmiş, fakat müsemmalar (adlandırılmış) olduğu gibi kalmıştır. Yapılan çok az şey zorla yapılmış olduğu için, gavurların günden güne artan cüretkarlıklarını, devletin içine işleyen fenalıkları ve milletin bütün felaketlerini halk işte bu ehliyetsiz yeniliklere bağlamakta ve:
-‘Bizi asırlardır muzaffer edip hakimiyetimizi sağlayan kuruluşlarımızı neden değiştirelim? Bizim kılıç darbemize mukavemet ( dayanacak ) edecek kadar kuvvet gösterememiş kuruluşları neden kabul edelim?’ demektedir.”
Kısa Bir Sonuç Değerlendirmesi Analizi
Osmanlı Tarihi ve Medeniyeti, Ortaçağ ve Yeniçağ’da, Arap İslam Medeniyetinden sonra, Türk İslam Medeniyetinin yıldızı olmuştur. Bu yıldızlar, İslam dünyasını aydınlatmak ve huzurlu kılmakla kalmamış, aynı çağlarda karanlıklar içinde yüzen Avrupa’nın “karanlık çağı” olan Hıristiyan Avrupa için de bir “aydınlanma” kaynağı olmuştur.
Batılı filozof ve düşünürlerin bir çoğu, kendi yönetimleri, ahlak anlayışlarıyla ve tatbikatlarıyla, Osmanlı düzeni, ahlak anlayışı ve tatbikatlarıyla karşılaştırırlarken o zamanın şartlarına göre Osmanlılının bu hallerinin kendikilerinden üstün olduklarını ve Avrupa’nın kurtuluşu için de böyle bir yönetim ve ahlak anlayışına sahip olması gerektiğini dile getirmişlerdir. Bunlardan iki örnek verilecek olunursa, Fransız filozofu Voltaire ve İtalyan filozofu Campenella’nın yazdıkları kitaplara bakmak lazımdır.
Voltaire, Türkçeye de çevrilen “Türkler, Müslümanlar ve Ötekiler” isimli kitabında, Campanella da , Türkçeye de çevrilen “Güneş Ülke” kitabında, Osmanlı’nın kendilerinden üstün olduğunu dile getirirler.
Osmanlı yönetiminin, çağına göre, kendisi de “diktatör yönetimli hem kendi Fransa’sında ve hem de Avrupa’da olmayan demokrasiyi savunduğu ve onu getirmenin mücadelesini verdiği” denilen Voltaire, dünyada en demokratik bir yönetimin Osmanlı yönetimi olduğu hakkında kitabında şunları yazar: “Şimdi burada bir yanlış anlayışla cenkleşmek (savaşmak) gerektiğini duymaktayız. Türk hükümetinin saçma, münasebetsiz olduğu, ulusların mal ve canlarıyla topyekun padişahın kölesi sayıldığı iddia ediliyordu. Böyle bir idare kendiliğinden çökerdi. Türkler hür ve bağımsızdırlar. Aralarında hiçbir sınıf farkı yoktur. Yalnız devletteki görevleri dolayısıyla birer rütbeleri olabilir…
Sultanlar müstebit (diktatör, despot) değildir. Bütün tarihçilerimiz, Türk İmparatorluğunu istibdada (diktatörlük ve baskı yönetimine) dayanan bir devlet olarak göstermekle bizi çok aldatmışlardır… Savaş açmak ya da barış yapmak için padişah sivil ve siyasal çevrelere (bir çeşit, yönetime “kuvvetler ayrılığı” şeklinde katılan Ordu-Yeniçerilere ve Ulema-Osmanlı ilmiye sınıfına) danışmak yükümlülüğünde kalır. Paşalar da taşrada alabildiğine buyuramazlar. Kentin ileri gelenleri onlar hakkında Divan’a rapor yazıp yakınabilirler. Türk devleti bir demokrasidir. Sultanlar, devlet işlerinde keyiflerine göre hareket edemezler, vergileri artıramazlar ve hazinenin parasına dokunamazlar.” (s. 88- 90)
“İnsan hak ve hürriyetlerine riayet ve saygının varlığı” ndan olarak da, bunların hem kendi ülkesi İtalya ve hem de Avrupa’da olmadığı düşüncesine sahip ve bunların olmasının mücadelesini veren Campanella da bunların yalnızca dünyada Türkiye’de olduğu hakkında kitabında şunları yazar: “ ‘Güneş Ülke’ yi (Avrupa için neden ‘Güneş Ülke?’ Çünkü o zamanlar Avrupa kötü yönetimler anlayışı ve uygulamalarıyla tam bir “Karanlık Çağı” nı yaşıyordu) yeryüzünde bulmak mümkün müdür?... Fikir hürriyetine, vicdan hürriyetine, lisan hürriyetine ilişmeyen Türklerin varlığı, hiç olmazsa yarın böyle bir ülkenin var olacağını bana hissettiriyor. Madem ki düşünceyi zindana koymayan, hakikat sevgisini zincire vurmayan bir millet, o cesur, ậdil Türkler var; üzerinde yalnız hakikatin, adaletin ve hürriyetini hüküm sürdüğü bir ‘Güneş Ülke’ yarın neden vücut bulmasın?” (Campanella’nın kitabından aktaran M. Turhan Tan, Türkler İçin Söylenen Büyük Sözler, İstanbul, 1936. s. 45)
Avrupa’da bir zamanlar gelip (1850’li yıllarda başlayarak ve artarak), Türkleri ve Türkiye’nin “kendilerine de örnek” olarak övdükleri yönetimleri ve anlak anlayışlarına öven Avrupalıların, bu sefer de Türkler ve Türkiye’nin iyi yönetim ve ahlak anlayışlarının bozulduğunu yazmaya başlamaları genel anlamda nelerden kaynaklanıyordu? Bunlar üç madde halinde şunlardır:
1-Osmanlının “Bozuluşu Dönemi” nde kendisini gösteren yeni bir hizmet olayı, Padişahların, bu bozuluşun sebeplerini araştırmak ve çözüm yollarını bulmak için Osmanlı devlet adamlarından bunları izah edecek “raporlar- risaleler” ” yazmaları olmuştur. Bunlardan birkaç örnek Koçi Bey ve Kocasekbanbaşı adlarıyla yazdıkları risalelerinde ana tema olarak, “Bozuluşu” un yöneticiler ve halkın “İslam’dan uzaklaşmaktan kaynaklandığı” üzerinde durmuşlardır.
2-İkinci olarak, Osmanlı Ekonomik Düzeni’ nin de gidereke bozuluşu bu genel bozuluşu takviye etmiştir.
3-Üçüncüsü ve en önemlilerinden birisi de “Bozuluşlardan kurtuluş için ” denilerek 19. Yüzyılın ortalarından itibaren “Batı taklitçiliğinin başlaması” olmuştur.
Günümüzde bunun “genel bir değerlendirilmesi ” yapılırken ünlü ve büyük tarihçilerimiz ve düşünürlerimizi tarafından şu iki husus dile getirilmiştir:
a-“Avrupa, bizim terk ettiğimizi iyi hallerimizi alarak, atılımlarını ve yükselişlerini yapmıştır.”
b-“Biz ise, Avrupalıların terk ettiklerini alarak batmış ve yıkılmışızdır”.
Bu görüşler, tabii ki bir çok yönleriyle “eleştiri konusu” olsalar de “gerçek payları” nın varlığı hali de hiçbir zaman ihmal edilmemelidir..
Bunlar, öyle veya böyle de olsa, , günümüz itibariyle “kurtuluş ve yeni atılımlar yapmak için neler yapmalıyız?” akla gelebilirse, yeni biri “Müslüman Türk Rönesansı” yapmak ihtiyacı kendisinin göstereceğinden:
Buraya kadar yazdıklarımızın ışığında, “iyi hallerimiz” e geri dönmek yanında;
Avrupa’dan aldığımız “kötü haller” i de terk ederek, bunun yanında, yalnızca onun “ilim ve tekniğini almak” gibi “iyi halleri” ni almamız gerçeği de istenilen rönesansımızı takviye edeceği inancındayız. 11 Kasım 2026