Ali Rıza Navruz

Giriş Tarihi : 26-09-2026 20:53

27 OKUNMA

EDEBİYATÇI HARCI

EDEBİYAT HARCI

Laçin Yayınları/2003

Dünkü Günden Devamla...

TEKKE EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ:

Din ve tasavvufla ilgili kavram, duygu ve düşüncenin halka yayılması amacıyla yazılan şiirlerdir.

1-İLÂHÎ

Allah’ı sevmek ve ona yalvarmak için yazılan şiirlere ilâhî denir. İlahiler Özel bir ezgiyle okunmaktadır. Örnek Şiir:

1-DAĞLAR İLE TAŞLAR İLE

Dağlar ile taşlar ile

Çağırayım mevlam seni

Seherlerde kuşlar ile

Çağırayım mevlam seni

Sular dibinde mahi ile

Sahralarda ahu ile

Abdal olup ya hu ile

Çağırayım mevlam seni

Gökyüzünde İsa ile

Tur Dağı’nda Mûsâ ile

Elindeki asa ile

Çağırayım mevlam seni

Derd-i aşkın Eyyüb ile

Gözü yaşlı Yakub ile

Ol Muhammed mahbub ile

Çağırayım mevlam seni

Hamd ü şükrullah ile

Vasf-ı "kul hüvallah" ile

Daima zikrullah ile

Çağırayım mevlam seni

Bilmişim dünya halini

Terk ettim kıyl u kalini

Baş açık ayak yalını

Çağırayım mevlam seni

Yunus okur diller ile

Kumrular bülbüller ile[1]

Hakk'ı seven kullar ile

Çağırayım mevlam seni

(Yunus Emre)

2-NEFES

Bektaşi şairlerinin yazdıkları şiirlerdir. Genellikle tasavvuftaki vahdet-i vücut kuramı anlatılır. Bunun yanında Hz. Muhammed ve Hz. Ali için övgüler de söylenir. Üslup; kalenderâne ve alaycı olur genelde.

DEMEDİM Mİ

Güzel âşık cevrimizi,

Çekemezsin demedim mi?

Bu bir rıza lokmasıdır,

Yiyemezsin demedim mi?

Yemeyenler kalır naçar.

Gözlerinden kanlar saçar.

Bu bir demdir gelir geçer,

Duyamazsın demedim mi?

Bu dervişlik bir dilektir.

Bilene büyük devlettir.

Yensiz yakasız gömlektir,

Giyemezsin demedim mi?

Varalım meydân yerine.

İrelim Ali sırrına.

Cân ü bâşı Hakk yoluna,

Koyamazsın demedim mi?

Pîr Sultan Ali şâhımız.

Arşa çıkar efgânımız.

Onik'imam katârımız,

Uyamazsın demedim mi

(Pir sultan Abdal)

3-NUTUK

Pirlerin ve mürşitlerin tarikata yeni giren dervişlere tarikatın derecelerini ve tarikat âdabını öğretmek için söyledikleri şiirlerdir.

Evvel tevhid sürer mürşit dilinden,

Erişir cânına fazlı Hüdân’nın.

Kurtulursun emarenin elinden,

Erişir canına fazlı Hüda’nın.

İkincide verir lafzatullahı.

Anda keşfederler sıfatullahı.

Hasenât yeter der eder günahı,

Erişir canına fazlı Hüda’nın.

Üçüncüde yâ hû ismini oku.

Garip bülbül gibi durmayıp şakı.

Kendi vücudunda bula gör Hâk’ı,

Erişir canına fazlı Hüda’nın.

4-DEVRİYE

Devir kuramını anlatan şiirlere denir. Devir kuramı Hz. Muhammed’in “Ben nebi iken Âdem su ile çamur arasındaydı.” Hadisi ile ilgilidir. Mutasavvıflara göre vücut halindeki Muhammed yeryüzüne sonradan gelmiştir. Hâlbuki ruh halinde olan Muhammed ezelden beri vardır. Vakti gelen ruhun inişine nüzul, tekrar dönüşüne de urûc denir. İşte bu iniş ve çıkışı anlatan şiirlere devriye denir.

Ak süt iken kızıl kana karışıp

Emr-i Hak'la coşup cevlana geldim

Mâ-i carî ile akıp yarışıp

Katre-i na-çizden ummana geldim

Dokuz ay on gün batn-ı maderde

Kudretten gözüme çekildi perde

Vaktim tamam olup ahiri yerde

Çıkıp ten donundan cihana geldim

Hakikat meyinden nûş edip kanıp

Can gözlerim o gafletten uyanıp

Kudretten her türlü renge boyanıp

Bu âlem-i nakş u elvana geldim

Bir zerreyim âfitâbımdan durum

Aşk ile mesrurum kalbi pür-nûrum

Ta ezelden zevk-ı seyre mecburum

Seyr ü sülük edip seyrana geldim

(Hüsnî)

5-ŞATHİYAT-I SOFİYÂNE

İnançlardan teklifsizce alaycı bir dille söz eder gibi yazılan şiirlerdir. Bu türlü şiirlere genellikle Bektâşi şairlerinde rastlanır. Medrese hocalarına göre bu tür şiirler küfür sayılır.

YÂHU

Olmaz derdi verdin, şükür eyledim

Seni rehber seni, fikir eyledim

Doymadın bir ömür, zikir eyledim

Yahu bu ne hilkat, bu ne hakikat.

Bir yanda cennet var, bir yan cehennem

Bir yanda oksijen, öbür yanda nem

Bu başa bu tarak, al sana söylem

Yahu bu ne isnat, bu ne istibdat

Tamam Hikmet’ine, sual olunmaz

Tamam seni tasvir, bende bulunmaz

Tamam dilemezsen, nefes alınmaz